Na Peter Ngamilo- TAEC
Katika safari ya Tanzania kuelekea uchumi wa kisasa na wa viwanda, sekta za kilimo, mifugo na viwanda zinaendelea kuwa nguzo muhimu za maendeleo ya Taifa. Hata hivyo, ukuaji wa sekta hizo hauwezi tena kutegemea mbinu za jadi pekee, hasa katika kipindi ambacho dunia inakabiliwa na changamoto za ongezeko la watu, mabadiliko ya tabianchi, kupungua kwa rutuba ya ardhi, uhaba wa maji pamoja na kuongezeka kwa magonjwa ya mimea na mifugo.
Mataifa mbalimbali duniani yameamua kukabiliana na changamoto hizo kwa kuwekeza katika sayansi na teknolojia. Miongoni mwa teknolojia zinazobadili taswira ya uzalishaji wa chakula na usimamizi wa rasilimali ni teknolojia ya nyuklia, ambayo kwa miongo kadhaa imekuwa ikitumika kuongeza tija katika kilimo, kuboresha uzalishaji wa mifugo, kusimamia rasilimali za maji, kuimarisha tafiti za kisayansi na kuongeza ushindani wa bidhaa katika masoko ya ndani na kimataifa.
Kwa mujibu wa Mkuu wa Kitengo cha Mawasiliano wa Tume ya Nguvu za Atomu Tanzania (TAEC), Peter Ngamilo, bado kuna uelewa mdogo miongoni mwa wananchi kuhusu mchango wa teknolojia ya nyuklia katika maendeleo ya kila siku.
“Watu wengi wakisikia neno nyuklia hufikiria uzalishaji wa umeme au silaha. Ukweli ni kwamba sehemu kubwa ya teknolojia hii duniani inatumika kuboresha maisha ya wananchi kupitia kilimo, mifugo, maji, afya na viwanda. Hii ndiyo elimu ambayo TAEC inaendelea kuifikisha kwa wananchi kupitia Maonesho ya Nanenane,” anasema Ngamilo.
Anasema ushiriki wa TAEC katika Maonesho ya Nanenane haulengi tu kuonesha shughuli za Tume, bali pia kuwajengea wananchi uelewa kwamba teknolojia ya nyuklia ni nyenzo ya maendeleo inayoweza kuongeza uzalishaji wa chakula, kupunguza gharama za uzalishaji, kuongeza thamani ya mazao na kuchochea ukuaji wa uchumi.
KILIMO KISICHOTEGEMEA BAHATI, BALI SAYANSI
Sekta ya kilimo ni miongoni mwa nguzo kuu za uchumi wa Tanzania. Hata hivyo, uzalishaji wake bado unakabiliwa na changamoto mbalimbali, zikiwemo wadudu waharibifu, magonjwa ya mimea, matumizi yasiyo sahihi ya mbolea na athari za mabadiliko ya tabianchi.
Katika nchi mbalimbali duniani, baadhi ya changamoto hizo zimepatiwa suluhisho kupitia matumizi ya teknolojia ya nyuklia, ikiwemo mbinu ya mutation breeding, inayotumika katika kuboresha mbegu ili kupata aina za mazao zenye uwezo wa kustahimili ukame, magonjwa na wadudu, huku zikitoa mavuno bora.
Kwa mujibu wa taarifa za mashirika ya kimataifa yanayohusika na matumizi ya teknolojia ya nyuklia katika kilimo, zaidi ya aina 3,400 za mazao yaliyoboreshwa kwa kutumia mbinu za mutation breeding zimesajiliwa katika zaidi ya nchi 75 duniani.
Nchi kama China, India na Vietnam ni miongoni mwa zilizopata mafanikio katika matumizi ya mbinu hizo, ambapo aina mbalimbali za mazao zimeboreshwa kwa lengo la kuongeza uzalishaji na kukabiliana na changamoto za mazingira.
Ngamilo anasema Tanzania ina sababu ya kuwekeza zaidi katika matumizi ya teknolojia hiyo.
“Tanzania imejaliwa kuwa na ardhi kubwa, rasilimali za maji na mazingira yanayofaa kwa uzalishaji wa mazao mbalimbali. Tukichanganya rasilimali hizi na teknolojia ya kisasa, ikiwemo teknolojia ya nyuklia, tunaweza kuongeza uzalishaji wa mazao ya kimkakati, kupunguza gharama za uzalishaji na kuongeza ushindani wa bidhaa zetu katika masoko ya kikanda na kimataifa,” anasema.
KUPAMBANA NA WADUDU BILA KUHARIBU MAZINGIRA
Kila mwaka wakulima hupoteza sehemu ya mazao kutokana na wadudu waharibifu, hali inayosababisha hasara na kupunguza tija ya kilimo.
Moja ya matumizi muhimu ya teknolojia ya nyuklia katika kudhibiti wadudu ni Sterile Insect Technique (SIT), mbinu inayohusisha uzalishaji na kuachiliwa kwa wadudu wa kiume waliotiwa utasa ili wanapopandana na majike wasiweze kuzalisha kizazi kipya.
Mbinu hiyo imekuwa ikitumika katika maeneo mbalimbali duniani kudhibiti wadudu waharibifu, wakiwemo baadhi ya aina za nzi wanaoshambulia matunda na mazao mengine.
Kwa Tanzania, matumizi ya teknolojia hiyo yanaweza kuwa na mchango katika kudhibiti wadudu waharibifu, kuongeza uzalishaji wa matunda na mboga, kupunguza utegemezi wa viuatilifu na kusaidia kulinda mazingira.
“Teknolojia ya nyuklia inatufundisha kuwa si kila tatizo la kilimo linahitaji matumizi makubwa ya kemikali. Sayansi imetupa mbinu mbadala zinazoweza kusaidia kulinda mazingira na wakati huo huo kuongeza uzalishaji wa mazao,” anasema Ngamilo.
MIFUGO: KUBORESHA AFYA NA KUONGEZA UZALISHAJI
Sekta ya mifugo ina mchango mkubwa katika uchumi wa Tanzania, lakini bado inakabiliwa na changamoto za magonjwa, uzalishaji, uzazi na lishe.
Teknolojia ya nyuklia inaweza kutumika katika uchunguzi na udhibiti wa magonjwa, utafiti wa lishe ya mifugo pamoja na kufuatilia namna virutubisho vinavyotumika mwilini, hatua inayoweza kusaidia kuboresha uzalishaji wa maziwa na nyama.
Mfano unaotajwa katika matumizi ya teknolojia ya nyuklia katika kudhibiti magonjwa ya mifugo ni Zanzibar, ambako matumizi ya Sterile Insect Technique yalichangia katika udhibiti wa nzi tsetse na kupunguza tatizo la trypanosomiasis.
Ngamilo anasema uzoefu huo unaonesha kwamba Afrika inaweza kutumia sayansi na teknolojia kutatua changamoto zinazolikabili bara hilo.
“Mfano wa Zanzibar unaonesha wazi kuwa teknolojia ya nyuklia inaweza kutoa suluhisho la changamoto ambazo kwa miaka mingi zilionekana kuwa ngumu na zenye gharama kubwa kuzitatua. Huu ni ushahidi kwamba teknolojia hii inaweza kuleta matokeo yanayogusa maisha ya wananchi,” anasema.
MAJI: RASILIMALI INAYOHITAJI SAYANSI
Katika kipindi ambacho mabadiliko ya tabianchi yanaendelea kuathiri upatikanaji na usalama wa maji, teknolojia ya nyuklia inaweza kuwa nyenzo muhimu katika usimamizi wa rasilimali hiyo.
Kupitia matumizi ya Isotope Hydrology, wataalamu wanaweza kupata taarifa kuhusu chanzo cha maji, umri wa maji yaliyopo chini ya ardhi, mwelekeo wa mtiririko wake na namna yanavyorejea kwenye mifumo ya asili.
Taarifa hizo zinaweza kusaidia katika kupanga matumizi endelevu ya maji kwa ajili ya kilimo, mifugo, viwanda na matumizi ya binadamu.
“Kilimo cha kesho kitategemea siyo tu upatikanaji wa maji, bali pia uwezo wa kuyatumia kwa ufanisi. Teknolojia ya nyuklia inatupa maarifa ya kisayansi yanayotuwezesha kuelewa na kupanga matumizi bora ya rasilimali hiyo muhimu,” anaeleza Ngamilo.
SAYANSI INAYOENDESHA TAFITI NA VIWANDA
Mbali na kilimo, mifugo na maji, teknolojia ya nyuklia ina nafasi katika tafiti zinazolenga kuboresha rutuba ya udongo, matumizi sahihi ya mbolea na kuongeza ufanisi wa uzalishaji wa mazao.
Katika sekta ya viwanda, teknolojia hiyo inaweza kutumika katika upimaji wa ubora wa bidhaa, ukaguzi wa miundombinu bila kuiharibu pamoja na kuboresha ufanisi wa michakato mbalimbali ya uzalishaji.
Kwa mujibu wa Ngamilo, maendeleo ya viwanda hayawezi kutenganishwa na maendeleo ya kilimo na mifugo kwa sababu viwanda vinahitaji malighafi bora na za kutosha.
“Viwanda vinahitaji malighafi bora. Malighafi bora zinatokana na kilimo na mifugo yenye tija. Hivyo, teknolojia ya nyuklia inaunganisha mnyororo mzima wa thamani, kuanzia shambani hadi kiwandani na hatimaye sokoni,” anasema.
NANENANE: KUWEKEZA KATIKA MAARIFA
Katika Maonesho ya Nanenane mwaka 2026, TAEC inaendelea kutoa elimu kwa wananchi kuhusu matumizi salama na yenye manufaa ya teknolojia ya nyuklia katika sekta mbalimbali za maendeleo.
Ngamilo anasema wananchi wanaotembelea banda la TAEC wamekuwa wakionesha hamu ya kufahamu namna teknolojia hiyo inavyoweza kutumika kutatua changamoto zinazowakabili katika shughuli zao za kila siku.
“Tunataka wananchi waondoke katika banda la TAEC wakiwa na uelewa kwamba teknolojia ya nyuklia si teknolojia ya mbali. Ni teknolojia inayoweza kumsaidia mkulima kuongeza mavuno, mfugaji kuongeza uzalishaji wa maziwa na nyama, mtafiti kupata majibu sahihi na Taifa kujenga uchumi imara,” anasema.
TANZANIA INA FURSA YA KUONGOZA
Kwa kuwa na ardhi kubwa, rasilimali za maji, mifugo na nguvu kazi ya vijana, Tanzania ina fursa kubwa ya kutumia sayansi na teknolojia kuongeza uzalishaji wa chakula, kuimarisha usalama wa chakula, kuongeza thamani ya mazao, kukuza mauzo ya nje na kuharakisha ujenzi wa uchumi wa viwanda.
Hata hivyo, fursa hiyo inahitaji uwekezaji zaidi katika tafiti, miundombinu, wataalamu na uhamasishaji wa matumizi ya teknolojia hiyo miongoni mwa wakulima, wafugaji, wafanyabiashara na wadau wengine.
Ngamilo anasisitiza kwamba teknolojia ya nyuklia si mbadala wa mkulima au mfugaji, bali ni nyenzo inayoweza kuongeza tija, ubora na ushindani wa bidhaa zao.
“Safari ya kuelekea Tanzania yenye uchumi wa kisasa haitategemea rasilimali tulizonazo pekee, bali namna tutakavyozitumia kwa kutumia sayansi na teknolojia. Teknolojia ya nyuklia ni moja ya zana muhimu zitakazotuwezesha kufikia azma hiyo. Huu ndio ujumbe tunaoupeleka kwa Watanzania kupitia Maonesho ya Nanenane 2026,” anahitimisha Ngamilo.
