Na John Mapepele
Geneva – Uswisi
Wakati dunia ikiendelea kuharakisha matumizi ya mifumo ya afya inayotegemea teknolojia ya kidijitali, Tanzania inaendelea kujijengea nafasi kama moja ya nchi zinazoongoza barani Afrika katika ujumuishaji wa teknolojia za afya.
Akizungumza katika mkutano pembeni mwa Mkutano Mkuu wa Afya Duniani (World Health Assembly) mjini Geneva, chini ya kaulimbiu “Kujenga Mifumo ya Afya ya Baadaye kwa Usawa na Upatikanaji katika Enzi ya Kidijitali: Kutoka Dira hadi Utekelezaji,” Mohamed Mchengerwa alieleza safari ya Tanzania katika kujenga mfumo wa afya ulio sawa, unaofikika kwa wote na wenye uwezo wa kukabiliana na changamoto kupitia ubunifu wa kidijitali.
Kwa mujibu wa Mchengerwa, ajenda ya afya ya kidijitali nchini Tanzania siyo tu kuhusu matumizi ya teknolojia, bali ni kuhusu kubadilisha maisha ya wananchi na kuhakikisha kila Mtanzania, bila kujali kipato chake au eneo analoishi, anapata huduma bora za afya.
“Kwa Tanzania, afya ya kidijitali siyo tu teknolojia. Ni kuhusu watu,” alisisitiza.
Katika kipindi cha miaka kumi iliyopita, Tanzania imeandaa mikakati mbalimbali ya afya ya kidijitali yenye lengo la kuboresha utoaji wa huduma za afya. Hata hivyo, Waziri huyo alisema changamoto kubwa kwa sasa siyo tena kuwa na dira, bali ni utekelezaji wake.
Kutokana na hali hiyo, Serikali imeamua kuondokana na miradi midogo midogo ya majaribio isiyounganishwa na kuelekea katika mifumo ya kitaifa inayoratibiwa na yenye uwezo wa kupanuka nchi nzima.
Mhe. Mchengerwa alieleza kuwa hapo awali Tanzania ilikuwa na mifumo mingi ya kidijitali ambayo haikuweza kuwasiliana yenyewe kwa yenyewe, jambo lililopunguza ufanisi katika sekta ya afya. Hata hivyo, hali hiyo ilibadilika chini ya uongozi wa Samia Suluhu Hassan ambaye Serikali yake ilitoa msukumo mkubwa katika kuhakikisha mifumo hiyo inaunganishwa kitaifa.
Kwa sasa, Tanzania imeunganisha zaidi ya mifumo 45 ya afya ya kidijitali kupitia mfumo wa kitaifa wa mawasiliano ya mifumo hiyo (interoperability platform), hatua ambayo imewezesha takribani vituo 220 vya afya kuwasiliana kidijitali.
Mabadiliko hayo tayari yanaendelea kuboresha huduma kwa wagonjwa nchini kote. Kwa mfano, mgonjwa anayehamishwa kutoka kituo cha afya cha ngazi ya chini kwenda hospitali ya rufaa hahitaji tena kubeba faili za karatasi. Madaktari sasa wanaweza kuona historia ya mgonjwa kwa njia ya kielektroniki huku rufaa zikifuatiliwa kwa wakati halisi.
Mpango huo umepunguza kwa kiasi kikubwa urudufu wa vipimo vya maabara na huduma nyingine, umeboresha maamuzi ya kitabibu na kuimarisha mwendelezo wa huduma kwa wagonjwa.
Teknolojia ya kidijitali pia inaendelea kusaidia Tanzania kukabiliana na changamoto ya muda mrefu ya ukosefu wa usawa katika upatikanaji wa huduma za afya, hasa kati ya maeneo ya mijini na vijijini.
Kutokana na wataalamu wengi wa afya kubaki katika miji mikubwa, Serikali imeanzisha huduma za tiba kwa njia ya mtandao (telemedicine) katika takribani hospitali 25 nchini.
Kupitia huduma hizo, madaktari waliopo katika vituo vya afya vya mbali wanaweza kushauriana na wataalamu bingwa kwa wakati halisi, jambo linalowezesha wagonjwa kupata huduma za kitaalamu bila kusafiri umbali mrefu.
Huduma hizo zimekuwa na manufaa makubwa hasa katika afya ya mama na mtoto, matibabu ya magonjwa yasiyoambukiza, huduma za mionzi (radiolojia) pamoja na huduma za dharura.
“Mgonjwa aliyepo wilayani kijijini sasa anaweza kupata utaalamu wa kitabibu ambao hapo awali ulikuwa unapatikana katika miji mikubwa pekee,” alisema Mchengerwa.
Waziri huyo alisisitiza kuwa usawa katika huduma za afya unaendelea kuwa msingi muhimu wa mkakati wa afya ya kidijitali Tanzania. Hii inajumuisha kuimarisha upatikanaji wa intaneti katika vituo vya afya vya vijijini, kubuni mifumo rafiki kwa mazingira yenye rasilimali chache, pamoja na kuwapatia wahudumu wa afya ngazi ya jamii zana za kidijitali.
Mfano mmoja muhimu ni matumizi ya programu za simu na wahudumu wa afya ngazi ya jamii kusajili kaya, kufuatilia wajawazito na afya ya watoto pamoja na kutoa rufaa kwa wagonjwa kwenda kwenye vituo vya afya.
Kwa mujibu wa Mchengerwa, hatua hiyo inahakikisha hakuna mwananchi anayesahaulika katika mfumo wa afya hata katika ngazi ya jamii.
Tanzania pia inaendelea kuchunguza matumizi mapya ya Akili Mnemba (Artificial Intelligence – AI) katika sekta ya afya. Tayari nchi imeandaa mfumo wa sera wa kitaifa wa kuongoza matumizi ya AI kwa njia salama, yenye maadili na uwajibikaji.
Baadhi ya matumizi yanayoanza kujitokeza ni pamoja na uchunguzi wa mapema wa milipuko ya magonjwa kupitia uchambuzi wa takwimu pamoja na matumizi ya AI kusaidia uchunguzi wa picha za kitabibu.
Hata hivyo, Mchengerwa alisisitiza kuwa AI inapaswa kusaidia kazi za wahudumu wa afya na siyo kuchukua nafasi yao, huku haki za wagonjwa na faragha ya taarifa zao zikilindwa.
Akigusia suala la imani ya wananchi, Waziri huyo alisema Tanzania inaendelea kuimarisha sheria za ulinzi wa taarifa, mifumo ya usalama wa mtandao pamoja na mifumo ya usimamizi wa matumizi ya data kwa uwajibikaji.
Serikali imeeleza kuwa mkakati wake unalenga kuhakikisha taarifa za wagonjwa zinatunzwa kwa maadili na usalama huku wananchi wakiendelea kuwa na imani na huduma za afya za kidijitali.
Mchengerwa pia alitambua mchango wa wadau wa maendeleo katika kusaidia mageuzi ya kidijitali nchini, lakini akaonya kuwa misaada isiyoratibiwa husababisha mifumo isiyounganishwa.
Kwa sasa, Serikali inaweka mkazo katika kuhakikisha mifumo yote inaendana na usanifu wa kitaifa wa kidijitali, ina uwezo wa kuwasiliana pamoja, na inawekeza katika miradi endelevu badala ya miradi ya muda mfupi.
Ili kuhakikisha uendelevu, Tanzania imeanza kujumuisha afya ya kidijitali katika bajeti za kitaifa za afya huku ikichunguza mifumo mbalimbali ya ufadhili na suluhisho zinazoweza kupanuka kwa gharama nafuu.
Waziri huyo pia alitoa wito wa ushirikiano mkubwa zaidi wa kimataifa katika kuendeleza afya ya kidijitali duniani.
Tanzania inahimiza uwekezaji zaidi katika miundombinu ya kidijitali ya umma, kuwepo kwa viwango vya pamoja vya kimataifa kuhusu mawasiliano ya mifumo na matumizi ya AI yenye maadili, pamoja na kuwekeza katika wataalamu wa usimamizi wa data na viongozi wa afya ya kidijitali.
“Ubunifu haupaswi kupimwa kwa kiwango cha teknolojia pekee, bali kwa uwezo wake wa kuwafikia watu walio katika mazingira magumu zaidi,” alisema.
Akizungumzia mafanikio ya Tanzania, Mchengerwa alisema nchi imefanikiwa “kutoka kwenye mifumo iliyotawanyika kwenda kwenye mifumo iliyounganishwa, kutoka majaribio kwenda kwenye mifumo kamili, na kutoka dira kwenda kwenye utekelezaji.”
Hata hivyo, alikiri kuwa safari bado haijakamilika.
“Kipimo halisi cha mageuzi ya kidijitali siyo teknolojia tunayotumia, bali maisha tunayoyaboresha,” alihitimisha huku akiisisitiza dhamira ya Tanzania kuendelea kushirikiana, kujifunza na kuongoza katika kujenga mfumo wa afya wa kidijitali ulio sawa kwa wote.
