Na Mwandishi Wetu– Dar es Salaam
Makubaliano ya Tanzania na Angola kuunganisha Shoroba ya Dar es Salaam na Shoroba ya Lobito yanaweza kuwa hatua muhimu katika kuimarisha biashara, usafirishaji na uwekezaji barani Afrika. Mpango huo, ulioelezwa na Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. Dkt. Samia Suluhu Hassan, wakati wa mazungumzo yake na Rais wa Angola, Mhe. João Manuel Gonçalves Lourenço, Ikulu jijini Dar es Salaam, Oktoba 29, 2026, unalenga kurahisisha usafirishaji wa bidhaa kati ya pwani ya Bahari ya Hindi na pwani ya Bahari ya Atlantiki. Utekelezaji wake unaweza kufungua fursa mpya kwa nchi hizo mbili na mataifa mengine yanayopitiwa na mitandao hiyo ya usafirishaji.
Umuhimu wa makubaliano hayo unaonekana zaidi katika kauli ya Rais Samia kwamba kiwango cha biashara kati ya Tanzania na Angola bado ni kidogo licha ya uhusiano wa kihistoria uliopo kati ya nchi hizo. Hali hiyo inaonyesha kuwa urafiki wa kidiplomasia haujageuka kikamilifu kuwa shughuli za kibiashara zenye tija kwa wananchi. Kwa hiyo, kuunganisha shoroba hizo hakupaswi kuonekana kama suala la reli pekee, bali kama mkakati mpana wa kupunguza vikwazo vya biashara, kuongeza upatikanaji wa masoko na kuweka mazingira ya uwekezaji unaoweza kuleta ajira na mapato katika nchi zote mbili.
Bandari ya Dar es Salaam ina nafasi muhimu katika kuhudumia biashara ya Tanzania na nchi jirani zinazotegemea njia za usafirishaji kupitia Bahari ya Hindi. Kwa upande mwingine, Bandari ya Lobito nchini Angola ni lango linaloweza kusaidia kupeleka bidhaa katika masoko ya kimataifa kupitia Bahari ya Atlantiki. Ikiwa shoroba hizo zitaunganishwa kwa ufanisi, wafanyabiashara wanaweza kupata njia zaidi za kusafirisha mizigo, kuchagua njia yenye gharama nafuu na kupunguza utegemezi wa njia chache za usafirishaji. Hata hivyo, manufaa hayo yatategemea gharama halisi, muda wa safari, uwezo wa miundombinu na kiasi cha mizigo kitakachotumia njia hiyo.
Msingi wa mpango huo ni kuimarisha Reli ya TAZARA inayounganisha Bandari ya Dar es Salaam na Zambia, pamoja na Reli ya Benguela inayohusishwa na Bandari ya Lobito na maeneo ya ndani ya Angola kuelekea Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Zambia. Rais Samia alieleza kuwa nchi hizo zimekubaliana kuimarisha uunganishaji wa reli hizo ili kuunganisha Shoroba ya Lobito na Shoroba ya Dar es Salaam. Hata hivyo, uunganishaji huo unahitaji uratibu wa kitaalamu na makubaliano ya uendeshaji kati ya nchi zinazohusika. Kwa hiyo, haimaanishi kuwa tayari kuna reli moja inayofanya safari endelevu kutoka Dar es Salaam hadi Lobito, bali ni mpango unaohitaji kutekelezwa hatua kwa hatua.
Kwa Tanzania, kuimarisha TAZARA kunaweza kuwa hatua ya msingi katika kufanikisha mpango huo kwa sababu reli hiyo tayari inaunganisha Bandari ya Dar es Salaam na Zambia. Uwezo wake ukiongezwa kupitia ukarabati wa njia, upatikanaji wa injini na mabehewa, uboreshaji wa vituo na mifumo ya usimamizi wa mizigo, inaweza kusaidia kusafirisha bidhaa nyingi zaidi kwa ufanisi. Hata hivyo, kuunganisha mtandao huo na Reli ya Benguela kutahitaji nchi husika kutatua changamoto za kiufundi, uratibu wa ratiba, ushughulikiaji wa mizigo na taratibu za kuvuka mipaka. Mafanikio ya mpango yatategemea pia kama gharama za kutumia reli zitakuwa na ushindani dhidi ya usafiri wa barabara na njia nyingine.
Kwa upande wa Reli ya Kisasa ya SGR, Tanzania inaweza kuichukuliwa kama sehemu ya mkakati mpana wa muda mrefu wa kuboresha usafirishaji wa mizigo na kuunganisha maeneo ya uzalishaji na masoko. Hata hivyo, SGR haiwezi kutajwa kama njia ambayo tayari imeunganishwa na mitandao ya reli ya Zambia na Angola. Serikali zitahitaji kufanya tathmini ya kina ili kubaini kama TAZARA, SGR au muunganiko wa mitandao mbalimbali unaweza kutoa matokeo bora zaidi kiuchumi. Tathmini hiyo inapaswa kuzingatia gharama za ujenzi na uendeshaji, uwezo wa kubeba mizigo, mahitaji ya soko, muda wa utekelezaji na namna ya kuunganisha mifumo ya reli inayotofautiana kiufundi.
Iwapo mpango huo utatekelezwa na kuvutia mizigo ya kutosha, Tanzania inaweza kuongeza shughuli za kiuchumi zinazozunguka Bandari ya Dar es Salaam. Mizigo mingi zaidi inaweza kuongeza mahitaji ya huduma za bandari, reli, usafirishaji wa barabarani, maghala, bima, forodha na usambazaji wa bidhaa. Kampuni za ndani zinaweza kupata nafasi ya kutoa huduma kwa wafanyabiashara na wawekezaji wanaotumia shoroba hiyo. Serikali nayo inaweza kunufaika kupitia mapato yanayotokana na shughuli za kiuchumi na biashara zinazoongezeka. Hata hivyo, ongezeko la mapato halitakuwa la moja kwa moja ikiwa gharama za huduma zitakuwa kubwa au mizigo itaendelea kutumia njia nyingine zenye ushindani zaidi.
Katika eneo la biashara, Rais Samia alisema Tanzania imeikaribisha Angola kununua mazao ya chakula kutoka nchini, huku Tanzania ikiona fursa ya kuagiza bidhaa za petroli na mbolea kutoka Angola. Kauli hiyo inaweka msingi wa biashara inayoweza kuunganisha uzalishaji wa kilimo na mahitaji ya nishati na pembejeo za kilimo. Wakulima na wafanyabiashara wa Tanzania wanaweza kupata soko la ziada la mazao yao, wakati upatikanaji wa bidhaa zinazohitajika kutoka Angola unaweza kupanua chaguo la wauzaji kwa wanunuzi wa Tanzania. Ili fursa hizo ziwe na manufaa, nchi hizo zitahitaji kuweka mikataba ya kibiashara, viwango vya ubora, taratibu za ukaguzi na mifumo ya usafirishaji inayohakikisha bidhaa zinafika kwa wakati na kwa gharama inayokubalika.
Angola nayo inaweza kutumia ushirikiano huo kupanua biashara yake na masoko ya Afrika Mashariki, badala ya kutegemea njia chache za kuuza bidhaa zake nje. Kuimarika kwa uhusiano wa kibiashara kunaweza kusaidia kampuni za Angola kupata wanunuzi wapya na kuongeza matumizi ya miundombinu ya usafirishaji inayohudumia Bandari ya Lobito. Kwa Tanzania, uwezekano huo unamaanisha pia fursa ya kuimarisha uhusiano na wazalishaji na wasambazaji wa Angola katika sekta mbalimbali. Hata hivyo, biashara kati ya nchi hizo haitakua kwa sababu ya kuwepo kwa njia ya usafirishaji pekee; itahitaji bidhaa zenye ushindani wa bei, ubora unaokidhi mahitaji ya soko na mikataba inayowalinda wanunuzi na wauzaji.
Eneo jingine lenye fursa ni sekta ya nishati. Rais Samia alieleza kuwa Shirika la Maendeleo ya Petroli Tanzania (TPDC) linafanya tathmini ya uwezekano wa kushiriki katika mradi wa kiwanda cha kusafisha mafuta cha Lobito. Ikiwa tathmini hiyo itaonyesha manufaa ya kiuchumi na masharti ya ubia yatakubalika, ushiriki huo unaweza kufungua nafasi ya Tanzania kujifunza na kushiriki zaidi katika shughuli za usafishaji na biashara ya bidhaa za petroli. Hata hivyo, uwezekano wa uwekezaji huo bado unahitaji kuchunguzwa kwa kuzingatia gharama, mahitaji ya soko, upatikanaji wa malighafi, masharti ya kifedha na faida inayotarajiwa. Kwa hiyo, mazungumzo ya ushirikiano yanapaswa kufuatiwa na tathmini ya kitaalamu kabla ya uamuzi wa uwekezaji kufanywa.
Katika sekta ya madini, uunganishaji wa shoroba unaweza kuongeza ufanisi wa usafirishaji wa madini na vifaa vinavyohitajika katika shughuli za migodi. Ukanda wa Zambia na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo una umuhimu katika uzalishaji wa madini kama shaba na kobalti, huku Tanzania nayo ikiwa na shughuli mbalimbali za uchimbaji na biashara ya madini. Rais Samia alisema Tanzania na Angola zimekubaliana kubadilishana uzoefu katika kuongeza thamani ya madini na kujenga uwezo wa wataalamu na wachimbaji wadogo. Ushirikiano huo unaweza kuleta matokeo makubwa zaidi ukiambatana na mafunzo ya ufundi, utafiti, teknolojia, upatikanaji wa mitaji na uwekezaji katika viwanda vya kuchakata madini badala ya kutegemea kuuza malighafi pekee.
Ili shughuli za usafirishaji zizae uchumi mpana, vituo vya reli vinapaswa kuendelezwa kuwa maeneo ya uzalishaji, uhifadhi na usambazaji wa bidhaa. Katika maeneo ya Tanzania yanayohudumiwa na TAZARA, vituo kama Dar es Salaam, Morogoro, Makambako na Mbeya vinaweza kuchunguzwa kwa kuzingatia nafasi yake katika mtandao wa usafirishaji, mahitaji ya mizigo na uhusiano wake na maeneo ya kilimo na biashara. Vituo vinavyofaa vinaweza kuvutia maghala ya kisasa, maeneo ya kupakia na kupakua mizigo, viwanda vya kuchakata mazao, huduma za matengenezo ya vifaa na biashara za jumla. Uamuzi wa kuwekeza katika kila kituo unapaswa kutegemea tathmini ya kiuchumi, upatikanaji wa ardhi, barabara za kuunganisha maeneo ya uzalishaji na wingi wa mizigo unaotarajiwa.
Kwa upande wa Angola, maeneo yanayohudumiwa na Reli ya Benguela na Bandari ya Lobito yanaweza kunufaika kupitia kuongezeka kwa huduma za kuhifadhi mizigo, usambazaji wa bidhaa na shughuli za viwanda. Ikiwa njia hiyo itaunganishwa kwa ufanisi na mitandao ya Zambia na Tanzania, maeneo ya ndani yanaweza kupata njia bora zaidi za kufikisha bidhaa kwenye masoko ya kimataifa. Vituo vya reli vinaweza pia kuwa maeneo ya kuanzisha huduma za ukaguzi wa bidhaa, upangaji wa mizigo na usafirishaji wa bidhaa za kilimo na viwandani. Hata hivyo, vituo hivyo vitahitaji huduma za umeme, maji, mawasiliano, barabara na mazingira rafiki ya uwekezaji ili kuvutia biashara na kuongeza thamani ya bidhaa kabla hazijasafirishwa.
Ajira na ukuaji wa biashara ndogo ni miongoni mwa matokeo yanayoweza kupatikana ikiwa mradi utaunganishwa na shughuli za uzalishaji wa ndani. Ongezeko la mizigo linaweza kuongeza mahitaji ya madereva, mafundi, wahudumu wa maghala, mawakala wa forodha, wataalamu wa usafirishaji na wafanyakazi wa viwanda. Wajasiriamali wanaweza kupata fursa katika huduma za chakula, malazi, matengenezo ya magari, ufungashaji na usambazaji wa bidhaa. Lakini fursa hizo hazitatokea zenyewe kwa sababu tu reli imeboreshwa. Serikali na sekta binafsi zinahitaji kuweka mikakati ya mafunzo, kuendeleza kampuni za ndani na kuhakikisha biashara ndogo na za kati zinapata nafasi ya kushiriki katika minyororo ya ugavi.
Changamoto kubwa itakuwa gharama za uwekezaji na uendeshaji wa mfumo mzima. Kuunganisha reli zinazopita katika nchi tofauti kunahitaji tathmini ya njia, hali ya miundombinu, uwezo wa kubeba mizigo, usalama na mifumo ya mawasiliano. Pia, taratibu za forodha, vibali, ushuru na ukaguzi wa bidhaa zinapaswa kuratibiwa ili mizigo isikwame katika mipaka. Tofauti za viwango vya kiufundi na mifumo ya uendeshaji zinaweza kuhitaji uwekezaji wa ziada au utaratibu wa kuhamisha mizigo kati ya mitandao. Bila kutatua changamoto hizo, muda na gharama za safari zinaweza kupunguza ushindani wa shoroba hiyo dhidi ya njia nyingine zinazotumiwa na wafanyabiashara.
Uendelevu wa mradi pia utategemea upatikanaji wa mizigo ya kutosha na makubaliano yanayovutia watumiaji kwa muda mrefu. Serikali zinahitaji kujua aina na kiasi cha bidhaa zitakazosafirishwa, masoko yatakayohudumiwa na gharama ambazo wafanyabiashara wako tayari kulipa. Ni muhimu pia kuchunguza athari za mazingira na jamii, ikiwemo matumizi ya ardhi, usalama wa wananchi na namna miradi itakavyohusisha jamii zinazozunguka reli na vituo vya mizigo. Uwekezaji mkubwa wa miundombinu unaweza kuwa na manufaa, lakini unahitaji mpango wa kibiashara unaoonyesha namna gharama zitakavyorejeshwa na manufaa yatakavyogawanywa kwa nchi na wananchi wanaoshiriki.
Kwa kuwa njia inayopendekezwa inahusisha pia Zambia na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, ushirikiano wa nchi nne ni muhimu katika hatua za kupanga na kutekeleza mradi. Tanzania na Angola haziwezi kufanikisha muunganiko wa shoroba hizo kwa maamuzi ya nchi mbili pekee bila uratibu wa nchi zinazopitiwa na njia hiyo. Ni muhimu kuhusisha mamlaka za reli na bandari, taasisi za forodha, wizara zinazohusika, wawekezaji na taasisi za fedha ili kuweka wazi wajibu wa kila upande. Makubaliano kuhusu gharama, ratiba za usafirishaji, viwango vya huduma na utatuzi wa migogoro yatasaidia kupunguza vikwazo na kujenga imani ya wafanyabiashara wanaotaka kutumia njia hiyo.
Sekta binafsi inapaswa kuwa sehemu ya msingi katika mpango huo kwa sababu ndiyo itakayotumia miundombinu kusafirisha bidhaa, kuwekeza katika maghala na viwanda na kuunda ajira. Ndiyo maana wazo la kuandaa kongamano la biashara na uwekezaji kati ya Tanzania na Angola linaweza kuwa hatua muhimu ya kutambua bidhaa zinazoweza kuuzwa, kampuni zinazoweza kuingia ubia na maeneo yanayohitaji uwekezaji. Kongamano hilo likiwa na takwimu za biashara, taarifa za masoko na mipango ya miundombinu, linaweza kusaidia kugeuza makubaliano ya kisiasa kuwa miradi inayoweza kutekelezwa. Ubalozi wa Tanzania unaotarajiwa kufunguliwa tena nchini Angola unaweza pia kuwa kiungo cha kusaidia wafanyabiashara kupata taarifa na kutatua changamoto za kibiashara.
Rais wa Angola, Mhe. João Manuel Gonçalves Lourenço, amesisitiza umuhimu wa ushirikiano wa Afrika kwa kueleza kuwa: “Hata tuwe na rasilimali nyingi kiasi gani, hatuwezi kufikia maendeleo na kuboresha maisha ya wananchi wetu bila kushirikiana.” Kauli hiyo inaendana na mantiki ya kuunganisha bandari na reli kwa sababu rasilimali na miundombinu haviwezi kuleta manufaa makubwa ikiwa masoko, teknolojia na huduma za usafirishaji hazijaunganishwa. Ushirikiano wa Tanzania na Angola unaweza kuwa mfano wa namna nchi za Afrika zinavyoweza kutumia nguvu za pamoja kupunguza vikwazo vya biashara na kuongeza thamani ya rasilimali zao. Makubaliano katika sekta za anga, mawasiliano na hali ya hewa yanaweza kuunga mkono juhudi hizo kwa kuboresha mawasiliano na mazingira ya kufanya biashara.
Kwa ujumla, kuunganisha Shoroba ya Dar es Salaam na Shoroba ya Lobito kunaweza kuongeza nafasi ya Tanzania na Angola katika biashara ya kikanda na kimataifa, lakini mafanikio yake yatapimwa kwa matokeo yatakayowafikia wananchi. Hatua zinazopaswa kufuata ni kufanya tathmini ya kiufundi na kiuchumi, kubaini gharama na vyanzo vya fedha, kuweka ratiba ya utekelezaji na kukubaliana na nchi zinazohusika kuhusu usimamizi wa njia hiyo. Ni muhimu pia kuweka malengo yanayopimika kuhusu ongezeko la mizigo, muda na gharama za usafirishaji, biashara kati ya nchi hizo, uwekezaji na ajira. Ikiwa makubaliano ya Ikulu yatafuatiwa na mipango madhubuti na utekelezaji wenye uwajibikaji, bandari, reli na vituo vya mizigo vinaweza kuwa zaidi ya njia za kupitisha bidhaa na kuwa msingi wa shughuli mpya za kiuchumi, viwanda, masoko na maendeleo yanayowanufaisha wananchi wa Afrika.
